Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), ως περιγεννητική απώλεια ορίζεται ο θάνατος του εμβρύου ή του νεογνού που συμβαίνει από την 22η εβδομάδα κύησης έως και τις πρώτες επτά ημέρες ζωής του νεογνού. Ωστόσο, στο πλαίσιο της ψυχολογίας και της ψυχικής υγείας, ο όρος «περιγεννητική απώλεια» χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη έννοια, περιλαμβάνοντας την αποβολή, τον ενδομήτριο εμβρυϊκό θάνατο και τη νεογνική απώλεια. Η διευρυμένη αυτή χρήση αντανακλά το γεγονός ότι η ψυχολογική εμπειρία της απώλειας δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη διάρκεια της κύησης, αλλά πρωτίστως από τη συναισθηματική επένδυση των γονέων.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι η περιγεννητική απώλεια αποτελεί ένα ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός ζωής, το οποίο συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης έντονου πένθους, καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, αγχώδους διαταραχής και συμπτωμάτων μετατραυματικού στρες. Κατά συνέπεια, η αντιμετώπισή της απαιτεί μια ολιστική βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση φροντίδας.
Στις πρώτες ημέρες μετά την απώλεια, οι γονείς εμφανίζουν συχνά οξείες αντιδράσεις στρες, όπως συναισθηματικό μούδιασμα και αποπροσωποποίηση. Οι αντιδράσεις αυτές λειτουργούν ως ψυχολογικοί μηχανισμοί άμυνας απέναντι στο τραυματικό γεγονός και συνιστούν φυσιολογικές αντιδράσεις προσαρμογής. Παράλληλα, αναδύονται έντονα συναισθήματα ενοχής και αυτοκατηγορίας, ιδιαίτερα στις μητέρες, οι οποίες συχνά αποδίδουν την απώλεια στο σώμα τους ή σε υποτιθέμενες προσωπικές παραλείψεις, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου η απώλεια ήταν ιατρικά μη αποτρέψιμη.
Το ζευγάρι βιώνει πένθος όχι μόνο για την απώλεια του μωρού του, αλλά και για τη γονεϊκή ταυτότητα που «χάνεται» αιφνίδια και βίαια, καθώς και για τα όνειρα, τις προσδοκίες και την καθημερινότητα που είχαν φανταστεί με τον ερχομό του παιδιού τους. Παρά την κοινωνική υποτίμηση της περιγεννητικής απώλειας, έχει αναφερθεί ότι η ένταση και το βάθος του πένθους είναι συγκρίσιμα με εκείνα που ακολουθούν την απώλεια παιδιού. Η πολυδιάστατη αυτή απώλεια καθιστά την εμπειρία εξαιρετικά τραυματική, ενώ το γεγονός ότι συχνά παραμένει μη ορατή στο κοινωνικό πλαίσιο εντείνει περαιτέρω τη συναισθηματική επιβάρυνση των γονέων.
Καθώς το πένθος εξελίσσεται, πολλοί γονείς βιώνουν έντονα συναισθήματα θυμού, τα οποία μπορεί να στρέφονται προς επαγγελματίες υγείας, προς το ίδιο τους το σώμα ή προς το αντιλαμβανόμενο «άδικο» της απώλειας, συνοδευόμενα από βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα σχετικά με τη νοηματοδότηση της εμπειρίας. Η ψυχολογική επιβάρυνση ενισχύεται περαιτέρω από την κοινωνική απομόνωση και το φαινόμενο του «μη αναγνωρισμένου πένθους», καθώς το κοινωνικό περιβάλλον συχνά ελαχιστοποιεί την απώλεια ή προσφέρει ακατάλληλες και αποδυναμωτικές παρηγορητικές δηλώσεις.
Παράλληλα, καταγράφονται σημαντικές διαφοροποιήσεις στον τρόπο βίωσης και έκφρασης του πένθους μεταξύ μητέρων και πατέρων. Οι μητέρες παρουσιάζουν συχνότερα υψηλότερα επίπεδα θλίψης, ενοχής και καταθλιπτικών συμπτωμάτων, ενώ οι πατέρες τείνουν να εκφράζουν ένα περισσότερο «σιωπηλό» πένθος, χαρακτηριζόμενο από καταστολή συναισθημάτων και έμφαση σε λειτουργικούς ή υποστηρικτικούς ρόλους. Οι διαφοροποιήσεις αυτές ενδέχεται να εντείνουν τη δυαδική δυσφορία στο ζευγάρι, καθιστώντας αναγκαία την παροχή ευαίσθητης, συστημικής και μακροπρόθεσμης ψυχοκοινωνικής υποστήριξης.
Η περιγεννητική απώλεια συνδέεται επίσης με αυξημένα ποσοστά ψυχοπαθολογίας, όπως μείζονα καταθλιπτική διαταραχή, γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, κρίσεις πανικού και συμπτώματα μετατραυματικού στρες, με τον κίνδυνο να παραμένει αυξημένος έως και δύο ή τρία έτη μετά το γεγονός.
Η συμβουλευτική πένθους, η γνωστική-συμπεριφορική θεραπεία, καθώς και παρεμβάσεις ενσυνειδητότητας, έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές στη μείωση της ψυχολογικής δυσφορίας, των καταθλιπτικών και αγχωδών συμπτωμάτων και στη βελτίωση της προσαρμογής μετά την απώλεια. Παράλληλα, η συμμετοχή σε εξειδικευμένες ομάδες υποστήριξης, όπου οι γονείς μπορούν να μοιραστούν τις εμπειρίες τους με άτομα που έχουν βιώσει παρόμοια απώλεια, ενισχύει την αναγνώριση του τραύματος και μειώνει την κοινωνική απομόνωση. Επιπλέον, η υιοθέτηση κατευθυντήριων οδηγιών παρηγορητικής φροντίδας από επαγγελματίες υγείας, όπως μαιευτήρες, μαίες και νοσηλευτές, μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά ήδη από τη στιγμή της απώλειας, μειώνοντας τον κίνδυνο δευτερογενούς τραυματισμού και διευκολύνοντας την πρόσβαση σε περαιτέρω ψυχοκοινωνική φροντίδα.
Η έρευνα αναδεικνύει ότι η αναγνώριση του μωρού ως προσώπου, καθώς και της γονεϊκής ταυτότητας των πενθούντων από το σύστημα φροντίδας, ενισχύει τη νοηματοδότηση της απώλειας και τη δέσμευση των γονέων στη συνέχιση της υποστήριξης, διευκολύνοντας παράλληλα την έναρξη πιο εξειδικευμένων ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων όταν αυτές κριθούν αναγκαίες. Η αναζήτηση νοήματος αποτελεί κεντρικό στοιχείο της διαδικασίας του πένθους και συνδέεται άρρηκτα με την ενσωμάτωση της απώλειας στη βιογραφική αφήγηση του ατόμου.
Η περιγεννητική απώλεια αποτελεί ένα ζήτημα που, παρότι συχνά παραμένει κοινωνικά «αόρατο», αφορά μεγάλο αριθμό ζευγαριών. Η ψυχολογική υποστήριξη συνιστά ουσιώδη ανάγκη των γονέων και βασική προϋπόθεση για τη μετέπειτα ψυχική τους ευημερία.
Πηγές:
Blackmore, E. R., Côté-Arsenault, D., Tang, W., Glover, V., Evans, J., Golding, J., & O’Connor, T. G. (2011). Previous prenatal loss as a predictor of perinatal depression and anxiety. The British Journal of Psychiatry, 198(5), 373–378. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.110.083105
Cacciatore, J. (2013). Psychological effects of stillbirth. Social Work in Health Care, 52(2–3), 216–227. https://doi.org/10.1080/00981389.2012.692545
Doka, K. J. (2002). Disenfranchised grief: New directions, challenges, and strategies for practice. Lexington Books.
Dolan, N., Grealish, A., Tuohy, T., & Bright, A. M. (2022). Are mindfulness-based interventions as effective as cognitive behavioral therapy in reducing symptoms of complicated perinatal grief? A systematic review. Journal of Midwifery & Women’s Health, 67(2), 209–225. https://doi.org/10.1111/jmwh.13335
Gold, K. J. (2007). Navigating care after a baby dies: A systematic review of parent experiences with health care providers. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 196(1), 91.e1–91.e6. https://doi.org/10.1016/j.ajog.2006.10.863
Hughes, P., Turton, P., Hopper, E., & Evans, C. (2002). Assessment of guidelines for good practice after stillbirth: A systematic review. Journal of Reproductive and Infant Psychology, 20(1), 25–42. https://doi.org/10.1080/02646830220106908
Layne, L. L. (2003). Motherhood lost: A feminist account of pregnancy loss in America. Routledge.
Meaney, S., Everard, C. M., Gallagher, S., & O’Donoghue, K. (2017). Parents’ experiences of stillbirth: A mixed-methods study. BMJ Open, 7(6), e013518. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2016-013518
Mills, T. A., & Ricklesford, C. (2019). Women’s experiences of induction of labour following stillbirth: A qualitative study. Midwifery, 75, 37–45. https://doi.org/10.1016/j.midw.2019.04.006
Navidian, A., & Saravani, Z. (2018). Impact of cognitive behavioral-based counseling on grief symptoms severity in mothers after stillbirth. Journal of Education and Health Promotion, 7, 87. https://doi.org/10.4103/jehp.jehp_148_17
Neimeyer, R. A. (2016). Meaning reconstruction in bereavement: Development of a research program. Death Studies, 40(2), 65–69. https://doi.org/10.1080/07481187.2015.1118249
Neugebauer, R., Kline, J., O’Connor, P., Shrout, P., Johnson, J., Skodol, A., & Susser, M. (2006). Depressive symptoms in women in the six months after miscarriage. American Journal of Psychiatry, 163(4), 622–629. https://doi.org/10.1176/ajp.2006.163.4.622
Obst, K. L., Due, C., & Oxlad, M. (2019). Men’s grief following pregnancy loss and neonatal loss: A systematic review and emerging theoretical model. Death Studies, 43(3), 174–186. https://doi.org/10.1080/07481187.2018.1428686
Roberts, L. R., & Montgomery, S. B. (2016). Mindfulness-based intervention for perinatal grief after stillbirth in rural India. Issues in Mental Health Nursing, 37(3), 222–230. https://doi.org/10.3109/01612840.2015.1118114
Séjourné, N., Callahan, S., & Chabrol, H. (2010). Support following miscarriage: What women want. Journal of Reproductive and Infant Psychology, 28(4), 403–411. https://doi.org/10.1080/02646830903190976
Shaohua, Y., & Shorey, S. (2021). Effectiveness of psychosocial interventions on psychological outcomes of parents with perinatal loss: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 295, 743–753. https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.08.078
Thieleman, K., & Cacciatore, J. (2020). When a baby dies: Ambiguity and stillbirth. OMEGA: Journal of Death and Dying, 82(4), 569–593. https://doi.org/10.1177/0030222818817242
Turton, P., Evans, C., & Hughes, P. (2001). Long-term psychosocial sequelae of stillbirth: Phase II of a nested case–control cohort study. The British Journal of Psychiatry, 178, 556–560. https://doi.org/10.1192/bjp.178.6.556
World Health Organization. (2016). Making every baby count: Audit and review of stillbirths and neonatal deaths. World Health Organization. https://apps.who.int/iris/handle/10665/249523
World Health Organization. (2017). Maternal mental health and child health and development in low- and middle-income countries. World Health Organization.